bridge1 (2).jpgbridge2 (2).jpgbridge3.jpgbridge4.jpgbridge5.gifbridge6.jpg

Zamek w Ostródzie

Pokrzyżacki zamek w Ostródzie usytuowany jest na północno-zachodnim krańcu średniowiecznego założenia urbanistycznego miasta, w pobliżu wschodniego nabrzeża Jeziora Drwęckiego u ujścia rzeki Drwęcy, od jej południowej strony.

Dawniej Drwęca uchodziła do jeziora dwoma ramionami, tworząc nad jego brzegiem wyspę – naturalne miejsce obronne, które Krzyżacy wykorzystali do wzniesienia swojej warowni. Pierwotnie, prawdopodobnie po 1270 roku, Krzyżacy zbudowali tu drewniany dwór rycerski otoczony palisadą wykonaną z bali z drewna, który od około 1300 roku stanowił siedzibę zakonnego wójta.W tym okresie rozpoczęli oni zagospodarowanie okolicznych ziem, przyznając liczne nadania przybywającym osadnikom i Prusom, których w tych czasach pozostało jednak już niewielu. Ostródzki dwór pełnił rolę administracyjnego, gospodarczego i wojskowego centrum, przy którym zaczęła powstawać niewielka początkowo osada.
W pierwszej ćwierci XIV wieku rozbudowała się i okrzepła ona na tyle, że w 1329 roku uzyskała przywilej miejski z rąk komtura dzierzgońskiego, Lutra z Brunszwiku, późniejszego wielkiego mistrza krzyżackiego. Dzięki temu nadaniu rola Ostródy wzrosła, co w końcu zaowocowało utworzeniem w 1341 roku komturstwa ostródzkiego – wyższej jednostki administracyjnej państwa zakonnego. Podlegały mu m.in. ośrodki w Nidzicy, Dąbrównie, Olsztynku, Działdowie i Iławie. Było to jedno z większych i ważniejszych komturstw w tej części państwa zakonnego – ze względu na przygraniczny charakter i położenie na szlaku handlowym, prowadzącym z Mazowsza nad Bałtyk. Miasto rozwijało się, tworząc własny system obronny składający się z naturalnych kanałów rzeki i murów obronnych z trzema bramami wjazdowymi.

W tej sytuacji, wobec zwiększonej roli administracyjnej i gospodarczej, Krzyżacy podjęli decyzję o rozbudowie również swojej siedziby.

Budowę murowanego z cegły zamku w jego pierwotnym kształcie rozpoczął w połowie XIV wieku ówczesny komtur Günter von Hohenstein. Była to budowla charakterystyczna dla tzw. domu konwentu, siedziby nie tylko administracyjnej, ale pełniącej również funkcje klasztorne dla przebywających tam członków Zakonu – braci-rycerzy i braci-księży. Najmniejszy z konwentów powinien był liczyć przynajmniej 12 rycerzy, którzy jednocześnie pełnili różnorodne funkcje administracyjne i 6 księży, dbających o życie duchowe mieszkańców domu.

Nowe założenie wzniesiono na kamiennej podmurówce, na planie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 44,7 x 45,2 m. W tym czasie posiadało ono cztery skrzydła, każde o szerokości ok. 14,3 m, z bramą wjazdową i mostem zwodzonym umieszczonymi od zachodu. Wszystkie skrzydła były podpiwniczone i posiadały trzy kondygnacje naziemne. Na parterze znajdowały się głównie pomieszczenia gospodarcze. Piętro przeznaczone było na pomieszczenia mieszkalne rycerzy-zakonników, komnaty komtura, pokoje gościnne i kaplicę zamkową, która usytuowana była w skrzydle południowym. Najwyższa kondygnacja była piętrem obronnym. Znajdowały się tam również pomieszczenia spichrzowe, w których składowano rezerwy zboża. We wschodnim skrzydle mieściła się ponadto zbrojownia, gdzie przechowywano zapasy różnego typu uzbrojenia. Już pod koniec XIV wieku zamek zaopatrzony był w broń palną w postaci hakownic i dział z odpowiednim zapasem kul. Dziedziniec otaczały dostawione do murów krużganki, które zapewniały wewnętrzną komunikację.

Zamek najprawdopodobniej posiadał osobny system obronny, od miasta oddzielała go fosa i parcham z murem obwodowym. Nad fosą stała wieża sanitarna (gdanisko) połączona z zamkiem krytym pomostem. Istotną częścią założenia było przedzamcze, gdzie ulokowane były budynki
i pomieszczenia gospodarcze oraz produkcyjno-magazynowe (młyn, spichlerz, browar, kuźnia, stajnie itp.).

Budowę tej warowni przerwał w 1381 roku najazd litewskiego księcia Kiejstuta, powodując znaczne zniszczenia zarówno zamku, jak i miasta.

W rezultacie przeciągnęła się ona aż do końca XIV wieku. Prace wzmacniające siłę obronną warowni trwały właściwie niemal do wybuchu wielkiej wojny z Polską, której efektem było poddanie miasta i zamku siłom polskim po bitwie grunwaldzkiej w 1410 roku. Niektórzy historycy podają też, że w zamkowej kaplicy złożono na krótko ciała poległych w bitwie dostojników zakonnych, wśród nich wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena i komtura ostródzkiego Gamratha von Pinzenaua.

Po 1525 roku, po zasadniczych zmianach polityczno-społecznych, kiedy powstało lenne wobec Polski Księstwo Prus, zamek stał się siedzibą starostwa i innych urzędów; administrowanie starostwem przyjął z rąk księcia Albrechta Hohenzollerna Quirin Schlick – dotychczasowy komtur ostródzki.  W połowie XVII wieku, w okresie wojen szwedzkich, w znacznym stopniu zmieniono otoczenie zamku przez budowę wałów i bastionów ziemnych.

W 1788 roku w wyniku pożaru, który zniszczył całe miasto, nastąpił wybuch prochu w magazynie skrzydła wschodniego. W konsekwencji spłonęły górne piętra budynku, a poważnym uszkodzeniom uległo skrzydło wschodnie, które ostatecznie zostało rozebrane. W jego miejscu powstał zamykający dziedziniec niewielki mur, pozostałe trzy skrzydła odbudowano do wysokości pierwszego piętra i przykryto dwuspadowym dachem.
W XIX wieku znajdował się tu m.in. sąd oraz urząd powiatowy. Część pomieszczeń po przebudowie przeznaczona została również na mieszkania. Wskutek działań wojennych w czasie II wojny światowej w 1945 roku obiekt uległ ponownie zniszczeniu. Wypalony, pozbawiony dachu i stropu strychowego popadał w coraz większą ruinę.

Spośród lokatorów zamku, którzy zapisali się w historii nie tylko miasta, warto wymienić przynajmniej dwie postaci.

Pierwsza to śląski książę Jan Chrystian, który w latach 1636 – 1639 zarządzał osobiście ostródzkim starostwem przyznanym mu na 10 lat jako zadośćuczynienie za nieotrzymany posag z pierwszego małżeństwa z Dorotą Sybillą von Hohenzollern. Mieszkał wraz z dworem na zamku. W kościele miejskim została pochowana jego druga żona, Anna Jadwiga, zmarła w czerwcu 1639 roku. Pół roku później, w grudniu tego samego roku, umiera również sam książę, którego ciało przewiezione zostało do jego rodzinnego Brzegu nad Odrą.

Od 21 lutego do 31 marca 1807 roku na zamku rezydował Napoleon Bonaparte, toczący w tym czasie kampanię pruską pierwszej wojny polskiej. Zajmował pokój na pierwszym piętrze północnego skrzydła. Stąd dowodził wojskiem i administrował cesarstwem. Pobyt cesarza i jego wojsk
w Ostródzie znalazł odbicie w malarstwie, grafice i medalierstwie, paryska mennica m.in. wybiła pamiątkowy medal „Napoleon w Ostródzie”. Pamięć o tych wydarzeniach kultywowana jest dzisiaj poprzez organizowanie różnego typu imprez historycznych nawiązujących do tego okresu.

Po przeprowadzeniu wcześniejszych badań archeologicznych w 1977 roku rozpoczęto prace budowlane przy restauracji zamku po wojennych zniszczeniach. Starano się przy tym zachować nieliczne już elementy średniowiecznego układu wnętrz, w tym część piwnic, gdzie o gotyckim rodowodzie zamku zaświadczają sklepienia krzyżowe na gurtach. Gotycki charakter zachowują też niektóre pomieszczenia przyziemia ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi z granitowymi filarami u podstawy. Częściowo zrekonstruowano również ostrołukowe okna i gotyckie profilowane portale parteru i piętra. Na dziedzińcu przy ścianie skrzydła północnego odkryto również studnię, będącą dla ówczesnych mieszkańców źródłem wody.

Obecnie, od połowy lat dziewięćdziesiątych, zamek jest siedzibą miejskich instytucji kultury – muzeum, centrum kultury i biblioteki. Równolegle z działalnością tych instytucji kontynuowane są prace konserwatorskie i renowacyjne obiektu.

 

Muzeum w Ostródzie